Diastema: co to jest, przyczyny i leczenie przerwy między zębami

Czym jest diastema

Diastema to szpara między dwoma sąsiadującymi zębami, najczęściej między siekaczami przyśrodkowymi górnymi. Nazwa pochodzi z greki i oznacza odstęp. W języku potocznym funkcjonuje wymiennie z określeniami „przerwa między zębami” i „szpara między jedynkami” — to synonimy tego samego zjawiska, nie osobne jednostki chorobowe.

O diastemie mówi się, gdy odstęp przekracza 0,5 mm. Szpara bywa ledwie widoczna albo sięga kilku milimetrów. Najczęściej dotyczy siekaczy górnych, rzadziej innych zębów łuku. Może występować pojedynczo albo jako element szerszego rozstawienia zębów, określanego w piśmiennictwie jako diastema mnoga.

Diastema nie jest chorobą, tylko opisem układu zębów, który może mieć podłoże anatomiczne, rozwojowe lub nawykowe. Rozpoznanie stawia ortodonta podczas badania. Zwykle zleca też zdjęcie pantomograficzne, czyli przeglądowe zdjęcie obu łuków.

Czy diastema to wada, czy cecha urody

Diastema bywa jednocześnie cechą wyglądu i problemem funkcjonalnym — zależy to od przyczyny i wielkości szpary. Wąska, symetryczna przerwa bez innych nieprawidłowości zgryzu jest przez wielu pacjentów traktowana jako cecha indywidualna i sama w sobie nie wymaga leczenia.

Diastema staje się wadą, gdy towarzyszy jej jeden z czterech objawów: nieprawidłowy zgryz, kłopot z wymową, ranienie wargi przy zgryzaniu albo szpara, która z wiekiem rośnie. W takich sytuacjach leczenie ortodontyczne ma uzasadnienie funkcjonalne, nie wyłącznie estetyczne.

Decyzję o leczeniu podejmuje się indywidualnie, po konsultacji ortodontycznej. Sama obecność szpary, bez dodatkowych objawów, nie jest wskazaniem bezwzględnym. Część pacjentów decyduje się na zamknięcie diastemy ze względów estetycznych, inni pozostawiają ją bez interwencji.

Diastema prawdziwa i rzekoma — czym się różnią

Diastema prawdziwa utrzymuje się także po wyrznięciu wszystkich zębów stałych, w tym kłów, i sama się nie zamyka. Diastema rzekoma to przejściowa szpara w uzębieniu mieszanym, która znika samoistnie, gdy wyrzynają się kolejne zęby stałe.

Diastema rzekoma pojawia się zwykle u dzieci w wieku 7–9 lat, w okresie między wymianą siekaczy a wyrznięciem kłów. Zjawisko to opisał w 1937 roku amerykański ortodonta B. Holly Broadbent, nazywając je „stadium brzydkiego kaczątka” — zawiązki kłów tymczasowo napierają na korzenie siekaczy bocznych, co rozsuwa korony zębów w przedniej części łuku.

Diastema prawdziwa ma podłoże trwałe: nieproporcjonalny rozmiar zębów względem szczęki, brak zawiązka zęba bocznego albo nieprawidłowo zbudowane wędzidełko wargi górnej. Obu typów nie da się odróżnić na oko. Potrzebne jest badanie i zwykle zdjęcie RTG, więc ocenę zostawia się ortodoncie.

Od czego robi się diastema — przyczyny

Diastema powstaje najczęściej z powodu niedopasowania wielkości zębów do wielkości szczęki albo nieprawidłowej budowy wędzidełka wargi górnej. Przyczyny dzielą się na anatomiczne, rozwojowe i nawykowe, a u jednego pacjenta często współistnieje kilka z nich naraz.

Przyczyny anatomiczne są trzy. Pierwsza to mikrodoncja, czyli zęby mniejsze niż przeciętne. Druga to brak zawiązka zęba siecznego bocznego. Trzecia to przerośnięte wędzidełko wargi górnej, które rozpycha siekacze. Przerwie sprzyja też powiększony język.

Przyczyny nawykowe obejmują długotrwałe ssanie kciuka lub smoczka po 4. roku życia oraz nieprawidłowy tor połykania z wsuwaniem języka między zęby. U dorosłych diastema może powstać wtórnie, w wyniku choroby przyzębia, która osłabia podparcie kostne zębów i pozwala im się przemieszczać.

Rzadziej przyczyną jest utrata zęba bez uzupełnienia protetycznego albo obecność zęba nadliczbowego między siekaczami centralnymi, który blokuje ich zbliżenie.

Diastema u dzieci — kiedy poczekać, a kiedy iść do ortodonty

Diastema u dzieci w wieku 7–9 lat jest zjawiskiem częstym i zwykle przejściowym, związanym z etapem wymiany zębów. W większości przypadków szpara zmniejsza się lub znika samoistnie po wyrznięciu kłów, około 10.–13. roku życia.

Pierwszą konsultację ortodontyczną warto zaplanować, gdy dziecko ma około 7 lat — to standardowy wiek zalecany w wytycznych towarzystw ortodontycznych, niezależnie od tego, czy diastema jest widoczna. Ortodonta ocenia wtedy tor wyrzynania zębów stałych i może wcześnie wychwycić przyczyny wymagające dalszej obserwacji, na przykład brak zawiązka zęba.

Do ortodonty warto zgłosić się wcześniej niż zakłada rutynowy harmonogram, gdy szpara przekracza 2 mm, nie zmniejsza się mimo wyrznięcia kłów, towarzyszy jej trudność w wymowie głosek „s”, „z”, „sz” lub dziecko intensywnie ssie kciuk po 4. roku życia. W tych sytuacjach sama obserwacja bez konsultacji może opóźnić leczenie, które na wcześniejszym etapie bywa prostsze.

Jak ortodonta zamyka diastemę

Diastemę zamyka aparat stały (łac. apparatus orthodonticus fixus). Przesuwa on stopniowo korony i korzenie zębów. W klinice Pers Dental na warszawskim Targówku, zajmującej się wyłącznie ortodoncją od 1995 roku, leczenie prowadzi dr n. med. Akbar Shahnazari, specjalista ortodonta.

Ortodonta zakłada zamki na powierzchni zębów i łączy je łukiem, który wywiera kontrolowaną siłę przesuwającą zęby wzdłuż łuku zębowego. Montaż aparatu na obu łukach trwa około 90 minut, z czego około 45 minut przypada na jeden łuk. Wizyty kontrolne odbywają się zwykle raz w miesiącu i pozwalają na bieżąco korygować działanie aparatu.

Klinika prowadzi leczenie bezekstrakcyjne — bez usuwania zdrowych zębów stałych, przez rozprowadzenie dostępnej przestrzeni w łuku zębowym. Gdy przyczyną jest przerośnięte wędzidełko, ortodonta kieruje pacjenta do chirurga stomatologicznego. To chirurg ocenia wskazania do podcięcia wędzidełka. Zabieg nie należy do leczenia ortodontycznego.

Leczenie nie jest wskazane przy czynnej, nieleczonej chorobie przyzębia — w takim przypadku najpierw konieczne jest leczenie periodontologiczne, dopiero potem przesuwanie zębów. Możliwe powikłania to przejściowa bolesność zębów po aktywacji łuku oraz, rzadziej, resorpcja korzeni przy zbyt intensywnym obciążeniu siłami ortodontycznymi.

Ile trwa i ile kosztuje zamknięcie diastemy

Leczenie diastemy aparatem stałym trwa zwykle 18–24 miesiące, w zależności od wielkości szpary, jej przyczyny i towarzyszących nieprawidłowości zgryzu. Konsultacja ortodontyczna, podczas której ortodonta ustala przyczynę diastemy i planuje leczenie, kosztuje 200 zł.

Klinika oferuje aparaty stałe metalowe oraz aparaty stałe kryształowe — różnią się materiałem zamków i widocznością na zębach, nie samą metodą działania. Pełny cennik leczenia aparatem ortodontycznym obejmuje również koszt wizyt kontrolnych.

Usługa	Cena
Konsultacja ortodontyczna	200 zł
Wizyta kontrolna (jeden łuk)	200 zł
Aparat stały metalowy (jeden łuk)	2 500 zł
Aparat stały kryształowy	wycena indywidualna

Podane ceny dotyczą jednego łuku zębowego. Przy diastemie ograniczonej do siekaczy górnych leczenie często obejmuje wyłącznie łuk górny, ale ostateczny zakres ustala ortodonta po badaniu zgryzu. Wizyty kontrolne odbywają się zwykle raz w miesiącu przez cały okres noszenia aparatu.

Czego nie da się osiągnąć samą ortodoncją

Leczenie ortodontyczne zbliża korony i korzenie zębów do siebie, ale nie zmienia ich kształtu ani wielkości. Gdy diastema wynika z mikrodoncji, czyli zęby boczne są wąskie lub stożkowate, samo zamknięcie szpary aparatem może pozostawić zęby wizualnie nieproporcjonalne względem sąsiednich.

W takich przypadkach po zakończeniu leczenia ortodontycznego stosuje się metody stomatologii estetycznej — licówki lub bonding kompozytowy, które korygują kształt i proporcje korony zęba. Zabiegi te wykonuje lekarz dentysta zajmujący się stomatologią estetyczną. Klinika Pers Dental prowadzi wyłącznie leczenie ortodontyczne i nie wykonuje licówek ani bondingu.

Podobnie jest przy braku zawiązka zęba bocznego. Ortodonta rozmieszcza przestrzeń tak, by przygotować miejsce pod implant lub uzupełnienie protetyczne. Samego uzupełnienia nie wykonuje. Decyzję o dalszym postępowaniu podejmuje się wspólnie z lekarzem prowadzącym leczenie protetyczne.

Co po leczeniu — retencja

Po zamknięciu diastemy konieczna jest retencja, czyli utrwalenie nowej pozycji zębów. Bez niej zęby mają tendencję do powrotu w stronę pierwotnego ułożenia, nawet po latach od zdjęcia aparatu.

Odpowiadają za to włókna dziąsłowe między siekaczami. Podczas leczenia rozciągają się, ale nie zawsze przebudowują na trwałe. Dlatego po zdjęciu aparatu stałego ortodonta zakłada retainer — najczęściej cienki drut przyklejony od strony językowej siekaczy, czasem uzupełniony nakładką retencyjną noszoną w nocy.

Zasady noszenia retainera i konsekwencje jego pomijania opisano w artykule czym jest retencja w ortodoncji. Czas noszenia retainera ustala się indywidualnie, zwykle na wiele lat po zakończeniu aktywnego leczenia.

Najczęstsze pytania

Czy diastema zawsze wymaga leczenia u ortodonty?

Nie. Wąska, stabilna diastema bez wpływu na zgryz i wymowę nie jest bezwzględnym wskazaniem do leczenia. Decyzję podejmuje się po konsultacji ortodontycznej, biorąc pod uwagę przyczynę i wielkość szpary.

Co oznacza szpara między zębami u kobiet?

Z medycznego punktu widzenia szpara między zębami u kobiet ma te same przyczyny co u mężczyzn — anatomiczne, rozwojowe lub nawykowe. Przekonanie o jej szczególnym znaczeniu u kobiet należy do kultury popularnej, nie do stomatologii.

Czy diastema mleczna zniknie sama?

Diastema w zębach mlecznych jest zjawiskiem prawidłowym i zwykle nie wymaga leczenia. Odstępy między mleczakami ułatwiają potem ustawienie większych zębów stałych. Ocenę warto jednak powierzyć ortodoncie podczas pierwszej wizyty, około 7. roku życia.

Czy po zdjęciu aparatu diastema może wrócić?

Tak, jeśli pacjent nie nosi zaleconego retainera. Włókna dziąsłowe i tkanki podporowe zęba mogą z czasem przesunąć zęby w stronę pierwotnego ułożenia, dlatego retencja jest integralną częścią leczenia, nie opcją dodatkową.

Czy diastemę można zamknąć bez aparatu ortodontycznego?

Przy bardzo małych szparach stosuje się czasem bonding kompozytowy, bez przesuwania zębów. Takie rozwiązanie nie zmienia pozycji korzeni i nie jest leczeniem ortodontycznym. Wykonuje je lekarz zajmujący się stomatologią estetyczną.

Ta wada jest jedną z wielu — pozostałe zbiera przegląd wad zgryzu i ich przyczyn. Koszt aparatów stosowanych w leczeniu podaje cennik leczenia ortodontycznego.