Tyłozgryz: przyczyny, objawy i leczenie wady zgryzu

Czym jest tyłozgryz

Tyłozgryz to wada zgryzu, w której zęby górne są ustawione zbyt daleko do przodu względem zębów dolnych. Przyczyną bywa budowa szczęki, żuchwy, albo tylko pozycja samych zębów. W klasyfikacji Angle’a odpowiada wadzie klasy II, a w piśmiennictwie fachowym określany bywa jako zgryz dystalny (łac. occlusio distalis).

Tyłozgryz nie jest jednostką chorobową w sensie infekcyjnym, tylko opisem nieprawidłowej relacji między łukami zębowymi górnym i dolnym. Rozpoznanie stawia ortodonta na podstawie badania klinicznego zgryzu, analizy modeli oraz zdjęcia pantomograficznego. Przy podejrzeniu podłoża szkieletowego dochodzi jeszcze zdjęcie cefalometryczne.

Wada dotyczy zarówno dzieci, jak i dorosłych. Jej przyczyna, przebieg i sposób leczenia różnią się jednak w zależności od wieku pacjenta i etapu rozwoju kości twarzoczaszki. Te różnice opisano w dalszych częściach artykułu.

Jak rozpoznać tyłozgryz

Tyłozgryz rozpoznaje się po charakterystycznym ustawieniu zębów przednich i profilu twarzy, ale część objawów jest niewidoczna bez badania stomatologicznego. Najbardziej zauważalne są cofnięta żuchwa, wysunięta warga górna oraz wyraźny „schodek” między siekaczami górnymi a dolnymi.

Do widocznych objawów należy też protruzja zębów górnych, czyli ich wychylenie do przodu, oraz zwiększona odległość między siekaczami górnymi i dolnymi przy zwarciu warg. Część pacjentów zgłasza trudność w swobodnym domykaniu ust bez napinania mięśni bródkowych. Wychylenie zębów górnych bywa też związane z powiększoną przerwą między siekaczami centralnymi, opisaną szerzej w artykule diastema – przerwa między zębami.

Mniej oczywiste są nieprawidłowy kontakt zębów bocznych, nawykowe oddychanie przez usta i napięcie mięśni żucia. Objawy te wymagają badania przez ortodontę, nie są widoczne w lustrze, dlatego pacjent często dowiaduje się o nich dopiero podczas konsultacji.

Tyłozgryz wpływa też na profil twarzy — cofa podbródek i zmienia proporcje jej dolnej części. Więcej na ten temat opisuje artykuł wada zgryzu a wygląd twarzy; tutaj wątek estetyczny sygnalizujemy tylko jako jeden z elementów obrazu klinicznego.

Od czego robi się tyłozgryz — przyczyny

Tyłozgryz powstaje najczęściej na skutek połączenia czynników genetycznych i nawykowych, rzadziej wyłącznie jednego z nich. Odpowiedź na pytanie, od czego robi się tyłozgryz, zależy od tego, czy nieprawidłowość dotyczy kości szczęk, czy wyłącznie ustawienia zębów.

Do przyczyn szkieletowych należy dziedziczona dysproporcja wielkości lub położenia szczęki i żuchwy — najczęściej zbyt mała lub cofnięta żuchwa względem prawidłowo rozwiniętej szczęki. Czynnik ten ma podłoże rodzinne i bywa widoczny już w uzębieniu mlecznym.

Przyczyny nawykowe obejmują długotrwałe ssanie kciuka lub smoczka po 4. roku życia, przedłużone karmienie butelką, nieprawidłowy tor połykania oraz oddychanie przez usta zamiast przez nos, na przykład przy przeroście migdałka gardłowego. Nawyki te wywierają stały nacisk na zęby i szczęki, zmieniając kierunek ich wzrostu.

Rzadszą przyczyną jest przedwczesna utrata zębów mlecznych, która pozwala zębom sąsiednim przesunąć się w powstałą lukę i zaburza ustawienie wyrzynających się zębów stałych.

Tyłozgryz rzekomy a prawdziwy

Tyłozgryz rzekomy (czynnościowy) i tyłozgryz prawdziwy (szkieletowy) różnią się przyczyną, mimo podobnego wyglądu zgryzu. W tyłozgryzie rzekomym szczęka i żuchwa mają prawidłowe proporcje, a żuchwa cofa się odruchowo, by ominąć przedwczesny kontakt zębów.

Tyłozgryz prawdziwy wynika z rzeczywistej dysproporcji wielkości lub położenia kości szczęki i żuchwy, utrwalonej w budowie twarzoczaszki. Nie ustępuje samoistnie i nie zależy od chwilowej pozycji żuchwy.

Rozróżnienie obu postaci wymaga badania klinicznego, w którym ortodonta prowadzi żuchwę do pozycji granicznej, oraz analizy zdjęcia cefalometrycznego. Na oko obu typów nie da się odróżnić, a błędna ocena prowadzi do doboru niewłaściwej metody leczenia.

Jakie są skutki nieleczonego tyłozgryzu

Nieleczony tyłozgryz zwiększa ryzyko urazu zębów przednich, przeciąża staw skroniowo-żuchwowy i utrudnia prawidłowe gryzienie pokarmu. To główne skutki, z jakimi pacjenci zgłaszają się po latach zwłoki w leczeniu.

Wysunięte do przodu siekacze górne są bardziej narażone na złamanie lub zwichnięcie przy urazie twarzy, ponieważ nie są osłonięte przez wargę dolną. Nieprawidłowy kontakt zębów bocznych utrudnia żucie i sprzyja nierównomiernemu ścieraniu szkliwa.

Z czasem dochodzi też do przeciążenia stawu skroniowo-żuchwowego, co może objawiać się bólem przy żuciu, trzaskaniem lub ograniczeniem otwierania ust. U dzieci nieleczony tyłozgryz w okresie wzrostu utrudnia prawidłowy rozwój żuchwy, przez co leczenie podjęte dopiero w wieku dorosłym bywa dłuższe i bardziej złożone.

Jak leczy się tyłozgryz u dzieci

U dzieci leczenie tyłozgryzu wykorzystuje okres wzrostu kości twarzoczaszki, dlatego rozpoczyna się je możliwie wcześnie, zwykle w uzębieniu mieszanym. Celem jest skorygowanie proporcji szczęki i żuchwy, zanim wzrost kości się zakończy.

Ortodonta dobiera aparat ruchomy, który pobudza lub hamuje wzrost odpowiedniej kości szczęk, zależnie od tego, czy problemem jest cofnięta żuchwa, czy zbyt wysunięta szczęka. W wybranych przypadkach stosuje się dodatkowo wyciągi ortodontyczne, które działają na kość spoza jamy ustnej.

Leczenie na tym etapie nie zawsze eliminuje potrzebę dalszej korekty aparatem stałym po wyrznięciu wszystkich zębów stałych. Bywa jednak krótsze i skuteczniejsze niż leczenie rozpoczęte po zakończeniu wzrostu kości.

Jak leczy się tyłozgryz u dorosłych

U dorosłych tyłozgryz leczy się głównie aparatem stałym, ponieważ kości twarzoczaszki zakończyły wzrost, a korekta odbywa się przez przesunięcie zębów, nie modyfikację wzrostu kości. To podstawowa różnica względem leczenia dzieci.

W klinice Pers Dental na warszawskim Targówku, zajmującej się ortodoncją od 1995 roku, leczenie prowadzi dr n. med. Akbar Shahnazari, specjalista ortodonta. Ortodonta prowadzi leczenie metodą bezekstrakcyjną — bez usuwania zdrowych zębów stałych — przez odpowiednie rozprowadzenie dostępnej przestrzeni w łuku zębowym.

Przy znacznej dysproporcji szkieletowej szczęki i żuchwy, której nie da się skorygować samym przesunięciem zębów, konieczna bywa chirurgia ortognatyczna. Zabieg ten wykonuje chirurg szczękowo-twarzowy, nie ortodonta — klinika Pers Dental zajmuje się wyłącznie leczeniem ortodontycznym i w takich przypadkach kieruje pacjenta do odpowiedniego specjalisty.

Ile trwa i ile kosztuje leczenie

Leczenie tyłozgryzu aparatem stałym trwa zwykle 18–24 miesiące, w zależności od stopnia zaawansowania wady i wieku pacjenta. Konsultacja ortodontyczna, podczas której ortodonta ocenia rodzaj tyłozgryzu i planuje leczenie, kosztuje 200 zł.

Montaż aparatu stałego na obu łukach trwa około 90 minut, z czego około 45 minut przypada na jeden łuk. Wizyty kontrolne odbywają się zwykle raz w miesiącu przez cały okres noszenia aparatu.

Usługa	Cena
Konsultacja ortodontyczna	200 zł
Wizyta kontrolna (jeden łuk)	200 zł
Aparat stały metalowy (jeden łuk)	2 500 zł
Aparat stały kryształowy	wycena indywidualna

Podane ceny dotyczą jednego łuku zębowego — przy tyłozgryzie leczenie zwykle obejmuje oba łuki jednocześnie, ale ostateczny zakres ustala ortodonta po badaniu zgryzu. Pełny cennik leczenia aparatem ortodontycznym obejmuje też koszty kolejnych wizyt kontrolnych.

Czy ćwiczenia pomagają na tyłozgryz

Ćwiczenia mięśniowe same nie leczą tyłozgryzu, choć w wybranych przypadkach mogą wspierać leczenie prowadzone przez ortodontę. To uczciwa odpowiedź na pytanie, które pacjenci zadają najczęściej po natrafieniu na materiały internetowe.

Ćwiczenia miofunkcjonalne trenują prawidłową pozycję języka, oddychanie przez nos i domykanie warg. Mają sens przy tyłozgryzie rzekomym, gdy problemem jest utrwalony nawyk, a nie budowa kości. Nie zmieniają jednak proporcji szczęki i żuchwy przy wadzie szkieletowej.

Żadne ćwiczenie nie zastąpi aparatu ortodontycznego przy tyłozgryzie prawdziwym. Traktowanie ćwiczeń jako samodzielnej metody leczenia opóźnia podjęcie terapii. U dzieci w okresie wzrostu zmniejsza to szansę na korektę bez zabiegu chirurgicznego w przyszłości.

Co po leczeniu — retencja

Po zdjęciu aparatu stałego konieczna jest retencja, czyli utrwalenie nowego ustawienia zębów i szczęk. Bez niej zęby mają tendencję do powrotu w stronę pierwotnego ułożenia, nawet po latach od zakończenia leczenia.

Ortodonta zakłada retainer — najczęściej cienki drut przyklejony od strony językowej zębów przednich, czasem uzupełniony nakładką retencyjną noszoną w nocy. Zasady noszenia retainera i konsekwencje jego pomijania opisano w artykule czym jest retencja w ortodoncji.

Czas noszenia retainera ustala się indywidualnie, zwykle na wiele lat po zakończeniu aktywnego leczenia. Pominięcie retencji jest jedną z najczęstszych przyczyn nawrotu tyłozgryzu po latach od zdjęcia aparatu.

Najczęstsze pytania

Od czego robi się tyłozgryz?

Tyłozgryz powstaje najczęściej z połączenia dziedziczonej budowy szczęk i nawyków z dzieciństwa, takich jak ssanie kciuka, przedłużone karmienie butelką lub oddychanie przez usta. Rzadziej przyczyną jest przedwczesna utrata zębów mlecznych.

Jakie są skutki tyłozgryzu?

Nieleczony tyłozgryz zwiększa ryzyko urazu wysuniętych zębów górnych, przeciąża staw skroniowo-żuchwowy i utrudnia gryzienie. U dzieci w okresie wzrostu opóźnia to również prawidłowy rozwój żuchwy.

Ile czasu leczy się tyłozgryz?

Leczenie aparatem stałym trwa zwykle 18–24 miesiące u dorosłych. U dzieci pierwszy etap leczenia wykorzystujący wzrost kości bywa krótszy, ale często wymaga potem dodatkowej korekty aparatem stałym po wyrznięciu zębów stałych.

Jak naprawić tyłozgryz?

Tyłozgryz koryguje ortodonta — u dzieci aparatem ruchomym wykorzystującym wzrost kości, u dorosłych aparatem stałym przesuwającym zęby. Przy znacznej wadzie szkieletowej konieczna bywa chirurgia ortognatyczna, wykonywana przez chirurga szczękowo-twarzowego, nie przez ortodontę.

Ta wada jest jedną z wielu — pozostałe zbiera przegląd wad zgryzu i ich przyczyn. Koszt aparatów stosowanych w leczeniu podaje cennik leczenia ortodontycznego.