Zgryz głęboki – przyczyny, objawy i leczenie u dzieci i dorosłych

Czym jest zgryz głęboki

Zgryz głęboki (łac. occlusio profunda) to wada zgryzu, w której górne siekacze nadmiernie zachodzą na dolne w płaszczyźnie pionowej. Prawidłowe zachodzenie mieści się w granicach jednej trzeciej do połowy wysokości korony zęba dolnego — powyżej tej wartości ortodonta rozpoznaje zgryz głęboki.

Zgryz głęboki należy do częstszych wad zgryzu, obok tyłozgryzu i zgryzu krzyżowego. Może dotyczyć wyłącznie ustawienia zębów — mówi się wtedy o zgryzie głębokim zębowym — albo wynikać z nieprawidłowych proporcji szczęki i żuchwy, co określa się jako zgryz głęboki szkieletowy. Rozróżnienie ma znaczenie dla doboru metody leczenia i ustala je ortodonta na podstawie badania oraz zdjęcia cefalometrycznego.

W skrajnych przypadkach dolne siekacze dotykają dziąsła podniebiennego za górnymi zębami, co prowadzi do przewlekłego urazu tkanek miękkich. Taki obraz nazywa się zgryzem głębokim urazowym i wymaga leczenia niezależnie od wieku pacjenta.

Jak rozpoznać zgryz głęboki — objawy

Najbardziej charakterystycznym objawem zgryzu głębokiego jest niemal całkowite zakrycie dolnych siekaczy przez górne podczas zwarcia zębów. Przy uśmiechu widoczny bywa tylko niewielki fragment dolnych zębów albo nie widać ich wcale. Dodatkowym sygnałem jest skrócona dolna część twarzy oraz mocno zaznaczona bruzda między wargą dolną a brodą.

Pacjenci zgłaszają również bóle głowy, karku i okolicy stawu skroniowo-żuchwowego, a w zaawansowanych przypadkach — trzaski w stawie podczas otwierania ust. Na dziąśle podniebiennym, za górnymi siekaczami, mogą pojawić się otarcia lub owrzodzenia.

Ostateczne rozpoznanie stawia ortodonta na podstawie badania klinicznego oraz zdjęcia pantomograficznego lub cefalometrycznego.

Przyczyny zgryzu głębokiego

Zgryz głęboki powstaje najczęściej na skutek zaburzonych proporcji wzrostu szczęki i żuchwy albo nieprawidłowego ustawienia zębów w łuku. Najczęstszą przyczyną szkieletową jest zahamowany wzrost żuchwy w stosunku do prawidłowo rozwiniętej szczęki górnej, co skutkuje cofnięciem dolnej części twarzy.

Do przyczyn zębowych należy przedwczesna utrata zębów mlecznych trzonowych, brak niektórych zębów stałych oraz nieprawidłowe wyrzynanie zębów bocznych, które nie domykają zgryzu w odcinku bocznym. Skutkiem jest przeciążenie odcinka przedniego łuku i pogłębianie nagryzu.

Znaczenie mają też nawyki z dzieciństwa: długotrwałe ssanie smoczka lub kciuka po czwartym roku życia, oddychanie przez usta zamiast przez nos oraz nieprawidłowy tor połykania z napieraniem języka na zęby przednie. Rolę odgrywa również czynnik genetyczny — zgryz głęboki, podobnie jak inne wady zgryzu, bywa dziedziczony. Mechanizmy powstawania wad zgryzu opisano szerzej w osobnym artykule.

Zgryz głęboki u dziecka — skąd się bierze i kiedy reagować

U dzieci zgryz głęboki najczęściej wynika z nawyków ssania oraz przedwczesnej utraty zębów mlecznych trzonowych. Długotrwałe ssanie smoczka lub kciuka po ukończeniu czwartego roku życia zaburza wzrost kości szczęk i sprzyja pogłębianiu nagryzu. Podobny skutek ma oddychanie przez usta zamiast przez nos, częste przy przeroście migdałka gardłowego.

Do konsultacji ortodontycznej kwalifikuje się dziecko, u którego dolne siekacze są niemal całkowicie zakryte przez górne, występują otarcia dziąsła podniebiennego albo dziecko oddycha głównie przez usta. Pierwszą wizytę u ortodonty warto zaplanować około 7. roku życia, niezależnie od tego, czy zgryz głęboki jest już widoczny — to standardowy wiek badania przesiewowego przyjęty w wytycznych towarzystw ortodontycznych.

We wczesnym wieku szkielet twarzy jeszcze rośnie, dzięki czemu ortodonta ma możliwość skorygowania proporcji szczęki i żuchwy, zanim wada się utrwali. Zwłoka z konsultacją zawęża później dostępne metody leczenia i zwykle wydłuża jego czas.

Jakie są skutki nieleczonego zgryzu głębokiego

Nieleczony zgryz głęboki prowadzi do przyspieszonego ścierania zębów przednich, ponieważ siła zgryzu koncentruje się na niewielkiej powierzchni siekaczy, zamiast rozkładać się na zęby boczne. Z czasem korony siekaczy stają się wyraźnie krótsze, a szkliwo w tych miejscach cieńsze i bardziej podatne na ubytki.

Drugą grupą powikłań są zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego. Wymuszone, cofnięte położenie żuchwy przeciąża staw i otaczające go mięśnie, co objawia się bólem, trzaskami oraz ograniczeniem ruchomości szczęki. Dolegliwości bywają mylone z migreną.

Trzecim obszarem ryzyka są dziąsła. Stały kontakt dolnych siekaczy z dziąsłem podniebiennym za górnymi zębami powoduje przewlekły uraz mechaniczny i recesje dziąseł, prowadzące do odsłonięcia szyjek zębowych. Im dłużej wada pozostaje nieleczona, tym trudniej odwrócić te zmiany — starcie szkliwa i recesje dziąseł nie cofają się samoistnie po zakończeniu leczenia ortodontycznego.

Zgryz głęboki a rysy twarzy

Zgryz głęboki zmienia proporcje dolnej części twarzy, ponieważ cofnięta i niedostatecznie rozwinięta żuchwa skraca dystans między nosem a brodą. Efektem bywa twarz sprawiająca wrażenie krótszej, niż wynikałoby to z proporcji górnej części czaszki.

Charakterystyczna bywa też wyraźnie zaznaczona bruzda bródkowa, cofnięcie profilu w dolnej jednej trzeciej twarzy oraz uwypuklenie brody względem dolnej wargi.

Zależność między wadami zgryzu a wyglądem twarzy nie ogranicza się do zgryzu głębokiego — dotyczy też tyłozgryzu, przodozgryzu i zgryzu otwartego. Zagadnienie to szerzej opisano w artykule wada zgryzu a wygląd twarzy. Leczenie ortodontyczne, korygując położenie żuchwy i zębów, zmienia też te proporcje, choć zakres zmiany zależy od wieku pacjenta i stopnia zaawansowania wady.

Jak leczy się zgryz głęboki u dzieci

U dzieci zgryz głęboki leczy się najczęściej aparatem ruchomym, który wykorzystuje potencjał wzrostowy kości szczęk. Aparat oddziałuje na wzrost żuchwy i szczęki, korygując ich wzajemne proporcje, zanim wada utrwali się w szkielecie twarzy.

W zależności od wieku i stopnia zaawansowania stosuje się płytki podniebienne z elementami odgryzowymi, które odblokowują zgryz w odcinku bocznym, albo aparaty czynnościowe wspomagające wzrost żuchwy. Dobór aparatu ruchomego należy do ortodonty po ocenie zdjęcia cefalometrycznego i modeli zgryzu.

Leczenie nie jest wskazane przed wyrznięciem odpowiedniej liczby zębów stałych — zbyt wczesna interwencja przy niepełnym uzębieniu mieszanym może wymagać powtórzenia terapii na późniejszym etapie. Decyzję o momencie rozpoczęcia leczenia ortodonta podejmuje indywidualnie, po ocenie stopnia rozwoju zębowego dziecka.

Jak leczy się zgryz głęboki u dorosłych

U dorosłych zgryz głęboki leczy się aparatem stałym, ponieważ wzrost kości szczęk jest już zakończony i modyfikacja proporcji szkieletowych metodami ortodontycznymi nie jest możliwa. Aparat stały (łac. apparatus orthodonticus fixus) przesuwa korony i korzenie zębów, odbudowując prawidłową wysokość zgryzu w odcinku bocznym i cofając nagryz sieczny.

W klinice Pers Dental na warszawskim Targówku, zajmującej się wyłącznie ortodoncją od 1995 roku, leczenie prowadzi dr n. med. Akbar Shahnazari, specjalista ortodonta. Gabinet mieści się przy ul. Zielone Zacisze 1/140 na warszawskim Targówku i zajmuje się wyłącznie ortodoncją. Klinika prowadzi leczenie bezekstrakcyjne — bez usuwania zdrowych zębów stałych — rozprowadzając dostępną przestrzeń w łuku zębowym.

Przy skrajnie nasilonym zgryzie głębokim szkieletowym samo leczenie ortodontyczne może nie wystarczyć — konieczna bywa wtedy chirurgia ortognatyczna, wykonywana przez chirurga szczękowo-twarzowego we współpracy z ortodontą. Możliwym powikłaniem leczenia aparatem stałym bywa przejściowa bolesność zębów po aktywacji łuku oraz, rzadziej, resorpcja korzeni.

Ile trwa i ile kosztuje leczenie

Leczenie zgryzu głębokiego aparatem stałym trwa zwykle 18–24 miesiące, w zależności od stopnia zaawansowania wady i wieku pacjenta. Montaż aparatu na obu łukach zajmuje około 90 minut, z czego około 45 minut przypada na jeden łuk. Wizyty kontrolne odbywają się zwykle raz w miesiącu.

Konsultacja ortodontyczna, podczas której ortodonta ocenia stopień zaawansowania zgryzu głębokiego i planuje leczenie, kosztuje 200 zł.

Usługa	Cena
Konsultacja ortodontyczna	200 zł
Wizyta kontrolna (jeden łuk)	200 zł
Aparat stały metalowy (jeden łuk)	2 500 zł
Aparat stały kryształowy	wycena indywidualna

Podane ceny dotyczą aparatu stałego metalowego na jeden łuk zębowy. Pełny zakres cennika, w tym różnice między materiałami zamków, opisano w artykule koszt aparatu ortodontycznego. Ostateczny czas i koszt leczenia ortodonta ustala po badaniu klinicznym i analizie zdjęć.

Czy zgryz głęboki wraca po leczeniu — rola retencji

Zgryz głęboki może się częściowo cofnąć, jeśli pacjent pomija noszenie aparatu retencyjnego po zakończeniu leczenia. Po zdjęciu aparatu stałego zęby i otaczające tkanki potrzebują czasu na przebudowę nowej pozycji, inaczej pojawia się tendencja do powrotu w stronę pierwotnego ustawienia.

Dlatego bezpośrednio po zakończeniu aktywnego leczenia ortodonta zakłada retainer — najczęściej cienki drut przyklejony od strony językowej zębów przednich, czasem uzupełniony nakładką retencyjną noszoną w nocy. Zasady noszenia retainera i konsekwencje jego pomijania opisano w artykule czym jest retencja w ortodoncji.

Ryzyko nawrotu jest większe przy zgryzie głębokim szkieletowym niż zębowym, ponieważ wzorce wzrostu kości szczęk mogą częściowo utrzymywać się jeszcze u młodzieży po zakończeniu leczenia. Z tego powodu czas noszenia retainera ustala się indywidualnie, zwykle na wiele lat po zdjęciu aparatu stałego.

Najczęstsze pytania

Jak leczy się głęboki zgryz?

Metoda leczenia zależy od wieku pacjenta. U dzieci stosuje się aparaty ruchome, które wykorzystują wzrost kości szczęk. U młodzieży i dorosłych — aparat stały, który przesuwa zęby po zakończeniu wzrostu kostnego. W skrajnych przypadkach szkieletowych konieczna bywa dodatkowo chirurgia ortognatyczna.

Jaka wada zgryzu jest najgorsza?

Nie istnieje ranking wad zgryzu od najlżejszej do najgorszej. O ciężkości decyduje stopień zaawansowania danej wady i jej wpływ na funkcje — żucie, mowę, oddychanie oraz staw skroniowo-żuchwowy — nie sam typ wady. Zaawansowany zgryz głęboki bywa równie obciążający jak zaawansowany zgryz otwarty czy krzyżowy. Stopień nasilenia ocenia zawsze ortodonta indywidualnie.

Jakie są objawy zgryzu głębokiego?

Główny objaw to nadmierne zakrycie dolnych siekaczy przez górne, widoczne przy zwarciu zębów. Towarzyszą mu skrócona dolna część twarzy, otarcia dziąsła podniebiennego, ból stawu skroniowo-żuchwowego oraz przyspieszone ścieranie zębów przednich.

Jakie są przyczyny głębokiego zgryzu u dziecka?

Najczęstsze przyczyny to długotrwałe ssanie smoczka lub kciuka po czwartym roku życia, przedwczesna utrata zębów mlecznych trzonowych oraz oddychanie przez usta zamiast przez nos. Znaczenie ma też dziedziczona proporcja wzrostu szczęki i żuchwy.

Czy zgryz głęboki trzeba leczyć od razu po rozpoznaniu?

Nie zawsze. Przy niewielkim nasileniu, bez otarć dziąsła i bólu stawu, ortodonta może zalecić obserwację, zwłaszcza u rosnącego dziecka. Leczenie jest wskazane bez zwłoki, gdy pojawiają się otarcia dziąsła podniebiennego lub nasilone ścieranie zębów — te zmiany z czasem stają się trudne do odwrócenia.

Koszt aparatów stosowanych w leczeniu podaje cennik leczenia ortodontycznego.