Zgryz otwarty: przyczyny, objawy i leczenie u dzieci i dorosłych

Czym jest zgryz otwarty

Zgryz otwarty (łac. apertognathia) to wada zgryzu, przy której zęby górne i dolne nie stykają się w części łuku zębowego, mimo że reszta zębów jest zwarta. Między zębami pozostaje pionowa szczelina widoczna nawet przy zagryzionych ustach. W piśmiennictwie i mowie potocznej wadę określa się zamiennie jako „otwarty zgryz” — to ta sama jednostka, nie osobne zjawisko.

Zgryz otwarty należy do grupy wad zgryzu w płaszczyźnie pionowej. Jego przeciwieństwem jest zgryz głęboki, w którym zęby górne nadmiernie zachodzą na dolne. Rozpoznanie stawia ortodonta na podstawie badania klinicznego i zdjęcia pantomograficznego, a przy planowaniu leczenia często również zdjęcia cefalometrycznego. Wielkość szczeliny mierzy się w milimetrach jako pionowy odstęp między brzegami siekaczy.

Wada dotyczy zarówno dzieci, jak i dorosłych, choć jej przyczyny i sposób leczenia różnią się w zależności od wieku, w którym zostaje rozpoznana. U dzieci zgryz otwarty najczęściej ma podłoże nawykowe, u dorosłych bywa też skutkiem nieleczonej wady z dzieciństwa albo zaburzenia wzrostu kości twarzy.

Rodzaje zgryzu otwartego — przedni i boczny

Zgryz otwarty występuje w dwóch postaciach: przedniej i bocznej. Zgryz otwarty przedni jest postacią najczęstszą — szczelina obejmuje siekacze, a czasem kły, podczas gdy zęby przedtrzonowe i trzonowe stykają się prawidłowo. Powstaje najczęściej wskutek nawyków ssania oraz nieprawidłowego toru połykania.

Zgryz otwarty boczny dotyczy zębów przedtrzonowych lub trzonowych, po jednej albo obu stronach łuku, przy prawidłowym kontakcie siekaczy. Występuje rzadziej i częściej wiąże się z zaburzeniem wzrostu kości szczęki lub żuchwy niż z samym nawykiem. Zdarzają się też postacie mieszane, obejmujące jednocześnie odcinek przedni i boczny. Rozróżnienie ma znaczenie kliniczne, bo plan leczenia zależy od umiejscowienia i przyczyny szczeliny, nie tylko od jej wielkości.

Jak rozpoznać zgryz otwarty — objawy

Zgryz otwarty rozpoznaje się po widocznej szczelinie między zębami przy zagryzionych ustach — to objaw najbardziej charakterystyczny i zwykle pierwszy zauważony przez rodzica lub pacjenta. Towarzyszy mu zwykle nawykowe oddychanie przez usta oraz widoczny język wsuwający się między zęby w spoczynku i podczas połykania.

Częstym objawem jest trudność z odgryzaniem pokarmu przednimi zębami — pacjent odgryza kęsy zębami bocznymi albo w ogóle unika odgryzania. Mowa bywa zaburzona: pojawia się seplenienie międzyzębowe, czyli wymawianie głosek „s”, „z”, „c”, „dz” z językiem wysuniętym między siekacze. Dziecko, które śpi z otwartą buzią, często ma nieprawidłowy tor oddychania również w ciągu dnia, co warto zgłosić ortodoncie już przy pierwszych objawach.

Przyczyny — ssanie kciuka, smoczek, oddychanie przez usta, tor połykania

Najczęstszą przyczyną zgryzu otwartego u dzieci jest długotrwałe ssanie kciuka lub smoczka po 4. roku życia. Nawyk trwający dłużej odciska się na ustawieniu siekaczy, ponieważ stały nacisk przedmiotu ssanego przeciwdziała ich naturalnemu dochodzeniu do kontaktu.

Drugą grupą przyczyn jest oddychanie przez usta zamiast przez nos, często wynikające z przerośniętego migdałka gardłowego, alergii lub przewlekłego nieżytu nosa.

Przy oddychaniu ustnym żuchwa opada, a język przyjmuje niską pozycję w jamie ustnej, co sprzyja powstawaniu szczeliny. Trzecią przyczyną jest nieprawidłowy tor połykania, zwany połykaniem infantylnym — język podczas przełykania napiera na zęby przednie zamiast na podniebienie.

Wzorzec ten fizjologicznie zanika około 4. roku życia; jeśli się utrwali, sam nie ustępuje i podtrzymuje wadę nawet po zakończeniu leczenia aparatem. U jednego pacjenta te przyczyny często współwystępują i wzajemnie się wzmacniają.

Zgryz otwarty u małego dziecka — kiedy mija sam, a kiedy nie

Zgryz otwarty u małego dziecka, związany z nawykiem ssania, często ustępuje samoistnie, jeśli nawyk zostanie przerwany przed 4.–5. rokiem życia. Zęby mleczne mają wtedy jeszcze czas, by wrócić do prawidłowej pozycji w trakcie dalszego wzrostu szczęk — dotyczy to również zgryzu otwartego rozpoznanego u 2-latka, o ile ssanie kciuka lub smoczka nie jest kontynuowane.

Sytuacja wygląda inaczej, gdy nawyk utrzymuje się dłużej albo gdy szczelina pozostaje widoczna po wyrznięciu siekaczy stałych, zwykle około 7.–8. roku życia. W takim przypadku samoistna korekta jest mało prawdopodobna, a zgryz otwarty zwykle wymaga oceny ortodontycznej i włączenia leczenia. Pierwszą konsultację warto zaplanować około 7. roku życia, niezależnie od tego, czy szczelina jest jeszcze widoczna — to standardowy wiek zalecany w wytycznych towarzystw ortodontycznych.

Do ortodonty warto zgłosić się wcześniej niż zakłada rutynowy harmonogram, gdy nawyk ssania nie ustępuje mimo prób jego przerwania albo gdy dziecku wyraźnie towarzyszy oddychanie przez usta i trudności z wymową. W takich sytuacjach obserwacja bez konsultacji może opóźnić leczenie, które na wcześniejszym etapie bywa prostsze i krótsze.

Jakie są skutki nieleczonego zgryzu otwartego

Nieleczony zgryz otwarty utrwala wadliwą wymowę — pacjent, u którego szczelina nie zostanie zamknięta, zwykle nie pozbędzie się seplenienia międzyzębowego bez równoległego leczenia ortodontycznego. Utrudnione jest też odgryzanie pokarmu przednimi zębami, co z czasem przenosi obciążenie żucia na zęby boczne.

To przeciążenie prowadzi do przyspieszonego ścierania zębów bocznych i może obciążać staw skroniowo-żuchwowy, powodując ból podczas żucia lub trzaski przy otwieraniu ust. Z wiekiem nieleczony zgryz otwarty ma tendencję do pogłębiania się, zwłaszcza gdy utrzymuje się przyczyna pierwotna, na przykład nieprawidłowy tor połykania. Im dłużej wada pozostaje nieleczona, tym więcej wtórnych zaburzeń zgryzu się z nią wiąże, a leczenie w wieku dorosłym bywa dłuższe niż leczenie rozpoczęte w dzieciństwie.

Jak leczy się zgryz otwarty u dzieci

U dzieci leczenie zgryzu otwartego zaczyna się od wyeliminowania przyczyny — odstawienia smoczka, przerwania ssania kciuka albo leczenia przyczyny oddychania ustnego u laryngologa. Bez usunięcia nawyku sam aparat nie utrzyma efektu na dłużej.

Równolegle stosuje się aparat ruchomy, który koryguje ustawienie zębów i naprowadza prawidłowy wzrost szczęk, wykorzystując jeszcze trwający okres wzrostu kości. Aparat bywa uzupełniony ćwiczeniami logopedycznymi eliminującymi nieprawidłowy tor połykania. Im wcześniej rozpocznie się leczenie, tym mniej inwazyjne metody zwykle wystarczają — to jeden z powodów, dla których konsultacja około 7. roku życia ma znaczenie praktyczne, nie tylko profilaktyczne.

Jak leczy się zgryz otwarty u dorosłych — kiedy potrzebna chirurgia

U dorosłych, po zakończeniu wzrostu kości szczęki i żuchwy, podstawą leczenia jest aparat stały, który przesuwa korony i korzenie zębów, zamykając szczelinę na drodze zębowej, nie szkieletowej. Klinika Pers Dental, prowadząca wyłącznie ortodoncję od 1995 roku, stosuje leczenie bezekstrakcyjne — bez usuwania zdrowych zębów stałych.

Przy dużym zgryzie otwartym o podłożu szkieletowym, gdy szczelina wynika z nieproporcjonalnego wzrostu kości twarzy, samo przesunięcie zębów aparatem nie wystarcza i konieczna jest chirurgia ortognatyczna. Zabieg ten wykonuje chirurg szczękowo-twarzowy, nie ortodonta. Klinika Pers Dental nie prowadzi chirurgii — w takich przypadkach kieruje pacjenta do odpowiedniego specjalisty, prowadząc leczenie ortodontyczne przed zabiegiem i po nim. Samo leczenie aparatem, bez konsultacji chirurgicznej, nie jest wskazane przy zaawansowanej wadzie szkieletowej, ponieważ nie skoryguje ustawienia kości.

Rola logopedy i ćwiczeń mięśniowych — czy same wystarczą

Ćwiczenia logopedyczne i terapia miofunkcjonalna same nie zamykają istniejącej szczeliny zgryzowej — ich zadaniem jest wyeliminowanie nieprawidłowego toru połykania i utrwalenie prawidłowej pozycji języka w spoczynku. Bez tego elementu efekt leczenia aparatem bywa niestabilny, a szczelina ma tendencję do nawrotu.

Logopeda pracuje równolegle z ortodontą, nie zamiast niego. Terapia obejmuje ćwiczenia ust, języka i mięśni żucia, które uczą prawidłowego wzorca połykania i pozycji spoczynkowej języka. Klinika Pers Dental prowadzi wyłącznie leczenie ortodontyczne; terapię logopedyczną prowadzi odrębny specjalista, do którego pacjent kierowany jest równolegle z leczeniem aparatem, gdy diagnoza wykaże nieprawidłowy tor połykania jako przyczynę wady.

Ile trwa i ile kosztuje leczenie

Leczenie zgryzu otwartego aparatem stałym trwa zwykle 18–24 miesiące, w zależności od wielkości szczeliny, jej przyczyny i wieku pacjenta. Montaż aparatu na obu łukach zajmuje około 90 minut, z czego około 45 minut przypada na jeden łuk. Wizyty kontrolne odbywają się zwykle raz w miesiącu.

Konsultacja ortodontyczna, podczas której ortodonta ustala przyczynę i plan leczenia, kosztuje 200 zł. Pełny cennik leczenia aparatem ortodontycznym obejmuje też koszt wizyt kontrolnych.

Usługa	Cena
Konsultacja ortodontyczna	200 zł
Wizyta kontrolna (jeden łuk)	200 zł
Aparat stały metalowy (jeden łuk)	2 500 zł
Aparat stały kryształowy	wycena indywidualna

Podane ceny dotyczą jednego łuku zębowego. Przy zgryzie otwartym leczenie zwykle obejmuje oba łuki jednocześnie, ponieważ korekta wymaga jednoczesnego działania na łuk górny i dolny — ostateczny zakres ustala ortodonta po badaniu. Cena aparatu kryształowego jest ustalana indywidualnie, ponieważ zależy od materiału zamków i zakresu leczenia obu łuków.

Leczenie prowadzi dr n. med. Akbar Shahnazari, specjalista ortodonta. Gabinet mieści się przy ul. Zielone Zacisze 1/140 na warszawskim Targówku i przyjmuje od poniedziałku do piątku w godzinach 12:00–20:00.

Czy zgryz otwarty może wrócić po leczeniu — retencja

Zgryz otwarty może wrócić po zdjęciu aparatu, jeśli pacjent nie nosi zaleconego aparatu retencyjnego albo jeśli przyczyna pierwotna — na przykład nieprawidłowy tor połykania — nie została wcześniej wyeliminowana. Retencja jest integralną częścią leczenia, nie etapem opcjonalnym.

Ortodonta zakłada retainer bezpośrednio po zdjęciu aparatu stałego, najczęściej w postaci cienkiego drutu przyklejonego od strony językowej zębów, czasem uzupełnionego nakładką noszoną w nocy.

Zasady noszenia retainera i skutki ich pomijania opisano w artykule czym jest retencja w ortodoncji. Nawrót zgryzu otwartego po zdjęciu aparatu należy do częstszych powodów utraty efektu niż przy innych wadach zgryzu, ponieważ mięśnie języka i wargi oddziałują na zęby przez cały czas, również po zakończeniu aktywnej fazy leczenia.

Najczęstsze pytania

Co oznacza zgryz otwarty?

Zgryz otwarty oznacza brak kontaktu między zębami górnymi i dolnymi w jednym lub kilku odcinkach łuku, mimo zwartych zębów bocznych lub przednich. Łacińska nazwa wady to apertognathia. Określenie „otwarty zgryz” oznacza to samo zjawisko.

Jak leczyć otwarty zgryz?

Leczenie zależy od wieku pacjenta i przyczyny wady. U dzieci polega na usunięciu nawyku — ssania lub oddychania ustnego — i zastosowaniu aparatu ruchomego, czasem uzupełnionego terapią logopedyczną. U dorosłych podstawą jest aparat stały, a przy podłożu szkieletowym dodatkowo chirurgia ortognatyczna wykonywana przez chirurga szczękowo-twarzowego.

Czy zgryz otwarty może się cofnąć?

Tak, jeśli po zdjęciu aparatu pacjent nie nosi zaleconego retainera albo nieprawidłowy tor połykania nie zostanie wcześniej skorygowany. Ryzyko nawrotu przy tej wadzie jest wyższe niż przy większości innych wad zgryzu, dlatego faza retencji trwa zwykle wiele lat.

Czy zgryz otwarty wymaga operacji?

Nie zawsze. Chirurgia ortognatyczna jest konieczna tylko przy zaawansowanej wadzie o podłożu szkieletowym, gdy sam aparat ortodontyczny nie skoryguje proporcji kości szczęki i żuchwy. Większość przypadków, zwłaszcza rozpoznanych i leczonych u dzieci, wymaga wyłącznie leczenia aparatem.

Czy zgryz otwarty po zdjęciu aparatu jest zjawiskiem częstym?

Nawrót po zakończeniu leczenia zdarza się częściej niż przy innych wadach zgryzu, głównie z powodu pominięcia retainera albo nieskorygowanego toru połykania. Dlatego faza retencji po zgryzie otwartym trwa zwykle wiele lat po zdjęciu aparatu stałego.

Koszt aparatów stosowanych w leczeniu podaje cennik leczenia ortodontycznego.